Francisco de Zurbarán odkrywany na nowo 

 

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Jezus i Maryja w domu w Nazarecie (1640) © Cleveland Museum of Art

Miłośników malarstwa hiszpańskiego, a w szczególności Zurbarána (1598-1664), przyciągnęła paryska ekspozycja w Luwrze, opowiadająca o życiu z wielkim pietyzmem i realizmem wplatającym się w jego sztukę. Trochę zapomniany i przyćmiony sławą Velázqueza czy Murilla, miał równie wiele do powiedzenia, co jego słynni rodacy. Nade wszystko malarskim warsztatem i zmysłem obserwacji, idącym w parze z wyczuciem koloru. Kompozycje religijne i portrety o silnym autentyzmie zawładnęły wyobraźnią artysty. Poparte tęsknotą za wiarą, której patronował nie kto inny jak święty Franciszek (Zurbarán jako tercjarz należał do zakonu Biedaczyny z Asyżu), przemawiającą do współczesnego odbiorcy pokorą i osobliwym dialogiem z postaciami, które stwarzał na płótnach. Jego obrazy mówią o tajemnicy; tajemnicy głębokiej wiary. Są rodzajem pobożnego misterium. Ale to misterium, jak zauważył Michaił Ałpatow, tchnie bardziej duchem ziemskim niż niebiańskim i brak w nim ,,dramatycznego napięcia i namiętności Caravaggia”. Być może nie zawsze pokazywał się od tej najlepszej strony jako malarz, ale uparcie budował swoje ,,niebo nadziei” i ufności.

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Obrzezanie (1639) ©.Ville de Grenoble, Musée de Grenoble – J. L. Lacroix

Żył i tworzył w Hiszpanii opowiadającej się za kontrreformacją i jej nierozerwalnym związkiem z katolicyzmem. Hiszpanii rządzonej przez królów oddanych całkowicie wierze chrześcijańskiej, popierających rozwój ruchu monastycznego. Hiszpanii Świętej Inkwizycji, fanatycznej i okrutnej, ale też Złotego Wieku kraju z Półwyspu Iberyjskiego. Wiele jego obrazów związanych jest z ascezą życia zakonnego, wiele z nich opiewa pokutników czy nieskazitelność Maryi Panny i Pasję Chrystusową. Jego sztuka obfituje przede wszystkim w sakralne przesłania, epizody nowotestamentowe i kult świętych. Wpisała się ona idealnie w przesłania kontrreformacji, a tematy narzucane przez hierarchów zakonnych bądź kościelnych stanowiły podstawę zawieranych przez niego kontraktów. Pracował między innymi na zamówienie hieronimów z Guadelupy, kapucynów, trynitarzy, kartuzów, a także kościołów parafialnych. Dzięki temu i dzięki studiowaniu życiorysów wielkich mistyków hiszpańskich pojawiły się najlepsze mistyczne obrazy Zurbarana. Około czterdzieści razy portretował świętego Franciszka z Asyżu. Nie zawsze widoczne jest jego oblicze, czasami kaptur na nie opada i spod niego wyłania się zarys dolnej części twarzy. Na innych obrazach wychudłą, naznaczoną cierpieniem, a czasami ekstazą twarz Biedaczyny malował Zurbarán w wielkim autentyzmem. 

Mistyczne doświadczenia niełatwo opisywać słowem, tym bardziej pokazywać je sztuką malarską bądź rzeźbiarską, oddając ducha kogoś zapatrzonego w Stwórcę i próbującego wyrazić przy tym swoje uwielbienie, czasami zwątpienie, swoją radość i swój ból. W pewnym stopniu Hiszpanowi to się udało. Staje się on cichym narratorem danej chwili, podczas której rozgrywa się rodzaj niewątpliwego misterium, jak to ma miejsce na obrazach: Medytujący święty Franciszek (1635-1639), Wystawienie ciała zmarłego świętego Bonawentury (1629) bądź Adoracja pasterzy (1638). Płótna zatopione są w spokojnym i równomiernym świetle, a galeria postaci zaciera ,,granicę pomiędzy elementami ziemskimi i niebiańskimi”.

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Dziewica z Dzieciątkiem i Janem Chrzcicielem (1658) ©.San Diego Museum of Art

Malarstwo Zurbarána ewaluowało z wiekiem i doświadczeniem popartym studiami nad osiągnięciami w szczególności Ribery i Caravaggia. Nic nie zatrzymuje się na młodzieńczych poczynaniach, czasami trafnym naśladownictwie, bądź też na udanych próbach wypracowywania własnej maniery malarskiej. Przyglądając się dużej liczbie obrazów proponowanych przez Luwr, zauważyć można zmianę języka malarskiego u Sewilijczyka. Nosił on takie miano chociaż nie urodził się w Sewilii, a w krainie Basków, w Fuente de Cantos w 1598 roku, w prowincji Estremadury, ale związał się z południem Hiszpanii. Za zgodą ojca, od piętnastego roku życia, przez trzy lata okres terminował w pracowni Pedro Díaza de Villanueva w Sewilii. Był to rok 1614. Wówczas prawdopodobnie nawiązała się jego przyjaźń z Velázquezem. W tym czasie jego malarstwo przerosło ,,udawany i chaotyczny styl” jego mistrza, nabierając „surowości i monumeltalności”. Do Sewilli powracał często. W 1617 roku, kiedy opuszczał to miasto z zamiarem powrotu do Estremadury, poślubił Marię Paez. Oboje zamieszkali w Llerenie. Małżonka obdarzyła go trójką dzieci. Był to dla niego czas dosyć bogaty w zamówienia.  Napływały one od Rady Miejskiej i tamtejszych kościołów. Niestety malarz szybko owdowiał.

W 1625 roku wstąpił ponownie w związek małżeński z kobietą o nazwisku Beatriz de Morales i nie było to jego ostatnie małżeństwo. Z drugiego małżeństwa prawdopodobnie urodziła się córka.  Dokumenty ówczesnego czasu nie potwierdzają jednak tego faktu. Trzecia żona Leonor de Tordera wyszła za Zurbarána w 1644 roku, w czasie, kiedy ponownie został wdowcem. Rodzina powiększyła się o sześcioro dzieci i nikt z nich nie przeżył swoich rodziców. Śmierć często towarzyszyła Zurbaránowi. Być może miało to również wpływ na jego artystyczne wybory. Syn z pierwszego małżeństwa Juan, w którym ojciec pokładał nadzieję widząc w nim przyszłego zdolnego malarza, nie dożył statecznego wieku. Zmarł mając dwadzieścia dziewięć lat podczas epidemii dżumy w 1649 roku. Cztery obrazy pędzla Juana Zurbarana prezentuje paryska ekspozycja. Między innymi Talerz z winogronami z 1639. Jest to martwa natura pokazująca ,,wyrafinowany styl, precyzyjne wykorzystanie światła, ciekawe elementy dekoracyjne uzyskane celowym łamaniem symetrii”. 

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Święty Bonawentura i anioł (1628-1629) ©.BPK, Berlin, dist. Grand Palais Rmn, Elke Estel, Hans-Peter Klut

Według swoich biografów Francisco de Zurbarán nie potrafił żyć bez towarzystwa kobiety i rodziny. Podtrzymywanie ogniska rodzinnego niosło w jego mniemaniu stabilność, zapewniając   domownikom przyszłość. Był to być może rodzaj asekuracji. Z natury nieśmiały, nie należał do osób asertywnych, potrzebował wsparcia, szukał go w małżeństwie. Do miejsc, z których płynęły zamówienia przenosił się z rodziną. Pierwsze poważne zamówienie przynoszące mu rozgłos otrzymał w 1626 roku z Sewilli, z klasztoru San Pablo el Real od dominikańskich Braci Kaznodziejów.

Jego styl, dosyć charakterystyczny, „manifestujący hiszpańską duszę objawiającą się w swojej najbardziej intymnej istocie, prezentującej cechy, które będziemy odnajdywać w całej jego twórczości”, można było obserwować coraz częściej. Tchnął on pobożnością, spokojem, ciszą podobną do tej, jaka panuje w krużgankach opactw zakonnych. Był na miarę zakonników, których portretował. Medytujący św. Franciszek, św. Piotr Nolasco, św. Bonawentura, św. Serapion, św. Antoni. Wszyscy oni zostali naznaczeni przez artystę rodzajem stygmatu. Jeżeli uważnie przyjrzymy się ich ubiorom, białym, czarnym czy brązowym habitom, możemy zgodzić się z myślą Ceesa Nootebooma, iż artysta nie tyle malował człowieka, ale jego strój. Holenderski pisarz jest zdania, że sama tkanina to dla Zurbarána rodzaj świętości. „W czasach, gdy ludzkie ciało było ubierane i spowijane w duże ilości tkanin, wszyscy malowali ich dużo, ale nikt nie robił tego jak Zurbarán. U niego tekstylia przestają być atrybutem, a stają się bytem samodzielnym”. Obrazy zatytułowane: Święty Serapion, mamalowany w 1628 roku, oraz Święty Franciszek z Asyżu z 1638 zdają się potwierdzać tę opinię. Dodać za Nooteboomem trzeba, iż malując tak wielką liczbę habitów doskonalił się w ,,zagadce świała i cienia”. 

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Święty Franciszek podczas medytacji (1635-1640) ©.National Gallery, Londyn

Mroczność w sztuce Zurbarána przeciwstawia się serii obrazów o tonach cieplejszych, kolorach bardziej żywych, tematach, w których życie przeciwstawia się śmierci. Te pierwsze pozbawione są drugiego planu. Wszystko rozgrywa się przed oczami widza.  Ciemne, czasami wręcz hebanowe zupełnie puste tło, rozświetlone zostaje specyficzną bielą szaty zakonnej czy też ludzkim ciałem, ciałem ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa. Temat śmierci na krzyżu Boga Człowieka prześladował hiszpańskiego artystę przez całe życie. Na paryskiej wystawie znalazły się trzy obrazy różnych rozmiarów, każdy z nich przedstawiający inną pozycję ukrzyżowanego, moment agonii i śmierć. Ciało Chrystusa zawisłe na krzyżu jest tak sugestywne, że często mylone jest z dziełem rzeźbiarskim. Malując go wielokrotnie artysta potwierdzał swoją dojrzałość malarską. 

Na jednym z obrazów Ukrzyżowanemu towarzyszy postać człowieka trzymającego w rękach paletę z farbami i pędzlami. Czy jest to jego autoportret? – zastanawiają się jego biografowie. Jak dotychczas nie odkryto wiernego wizerunku malarza z Fuente de Cantos. Obraz zatytułowany Chrystus na krzyżu z malarzem powstał między 1655 a 1660 rokiem. Stary człowiek stojąc u stóp krzyża zwraca swoją głowę z stronę umierającego Chrystusa. Czy z nim rozmawia, gdyż sam dobiega kresu swego życia? Czy jest to wizja świętego, któremu ukazuje się Ukrzyżowany? Może to być sam artysta, a może jest to święty Łukasz, patron malarzy? W tej kwestii historycy sztuki nie dają jednoznacznej odpowiedzi. 

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Chrystus na krzyżu i św. Łukasz (1635-1640) ©.Photographic Archive. Museo Nacional del Prado, Madryt

Przykładem kolorystyki bardziej urozmaiconej z plamą czerwieni, niebieskości, fioletu a nawet odcieni złota jest Niepokalane Poczęcie. Temat kilkakrotnie malowany przez Zurbarána. Niewinność Maryi to dziewczęca delikatność i jej uroda. W serii wizerunków świętych męczennic: Agaty, Łucji, Casildy, Małgorzaty z Antiochii, Elżbiety czy Katarzyny z Aleksandrii, odnajdziemy typy kobiet zamieszkałych Andaluzję. Każda z tych dziewic przyodziana została w strój na miarę księżniczki, bogaty w detale i nadzwyczaj wyrafinowany. Istoty te nie sprawiają wrażenia męczennic, jedynie palma trzymana w ręku, a także organy, których zostały pozbawione w momencie kaźni, co prawda mało widoczne, stanowią istotę tematu przypominając o ich męczeństwie. Na innym obrazie przedstawiającym Archanioła Gabriela, namalowanym między 1631-1632 rokiem, podziwiać można umiejętne i wysublimowane łączenia barw, z których wyziera niewinność twarzy, finezyjność złotych włosów układających się w loki przystrojonych mało widocznym diademem oraz delikatność bladoróżowej tuniki upiętej złotymi broszami. To wszystko nadaje postaci wyjątkowy urok, czar nieziemskiej istoty.

Nieskazitelną malarską formę odnajdziemy w martwej naturze Zurbarána. Malowana z wielką starannością i uwagą, z pewnością zostawi w umyśle każdego wyjątkowe przeżycie estetyczne. Zapatrzyć się w niezaburzoną symetrię, w kolor, w żywotność przedmiotów bądź malowanych owoców wyczarowanych idealnym obrazem, podanym widzowi w swojej prostocie, jest na miarę mędrca, który posiadł tajemnicę niepojętej natury. „Już sam ten ład wprowadza do martwych natur Zurbarána nastrój uroczystej ascezy. Z wzajemnego oddziaływania całkiem prostych brył zdołał artysta rozwinąć harmonię wprost muzyczną, ukazując na lśniącej powierzcni stołu i metalowych mis lustrzane ich odbicie” – pisał Ałpatow. Zabarwiony ukrytą filozofią obraz Martwa natura z naczyniami (1650-1655) zmusza do medytacji, do myślenia. Nie dziwi więc fakt, iż inni artyści, głównie impresjoniści, szukali własnych inspiracji studiując ten gatunek sztuki uprawiany przez Zurbarána. 

Francisco de Zurbarán (1598-1664), Święta Kasylda (1635) ©.Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Madryt

Niektórymi obrazami malarz intryguje widza. Zostawia na nich biały, naderwany skrawek papieru umieszczając go w widocznym miejscu, osobistą sygnaturkę za każdym razem opatrzoną innym podpisem. 

Francisco de Zurbarán nigdy nie opuścił Hiszpanii. Tytuł maestro pintor miasto Sewilia przyznało mu w 1630 roku za najwyższe kwalifikacje zawodowe, bez składania uprzednio egzaminu, który przewidywał statut cechu malarzy. Tym samym miał on prawo do własnego atelier. W 1634 roku, kiedy przybył do Madrytu, pod wpływem swego przyjaciela Diego Velázqueza zaczął interesować się malarstwem włoskim i flamandzkim. Obaj pracowali na królewskim dworze mając dostęp do zbiorów hiszpańskich władców. Obfitowały one w wiele międzynarodowych arcydzieł sztuki. W pracach Zurbarána z tamtego okresu zauważa się zmianę kolorystyki. Był to czas, kiedy ozdabiał pałac króla Hiszpanii Filipa IV Buen Retiro, serią obrazów zatytułowanych Herkulesowe Prace. Do tych prac dołączył dwa obrazy o tematyce batalistycznej, jeden zatytułowany Zwycięstwo pod Kadyksem. Trzy obrazy z tej serii pokazane zostały w paryskim Luwrze.

W 1634 roku artysta otrzymał tytuł ,,nadwornego malarza”.  Miał wówczas trzydzieści pięć lat. Ponownie odwiedził Madryt w 1658 roku. Ostatnim znanym dziełem malarza z Fuente de Cantos była Madonna z dzieciątkiem i świętym Janem namalowana w 1662 roku. Francisco de Zurbarán umarł w Madrycie dwa lata później.

Anna SOBOLEWSKA 

Anna Sobolewska – urodziła się w Białymstoku. Studiowała pedagogikę w Krakowie. Współpracowała między innymi z paryską Galerią Roi Doré i ukazującymi się we Francji czasopismami: „Głos Katolicki” i „Nasza Rodzina”. W roku 2015 w Éditions Yot-art wydała książkę Paryż bez ulic. Jocz, Niemiec, Urbanowicz i inni. Od ponad trzydziestu lat mieszka w Paryżu.

Recogito, rok XXVII, listopad 2026