W Roku Józefa Czapskiego jego obraz „Magie rouge” zyskał metaforyczną interpretację autorstwa poznańskiej poetki, która pisze także szkice literackie, prozę dokumentalizowaną, teksty pieśni i piosenek. Teresa Tomsia, która niedawno świętowała w Bibliotece Raczyńskich 45-lecie twórczości, otrzymała zaproszenie do współpracy w uroczystych obchodach Roku Józefa Czapskiego od krakowskiej Fundacji SUSEIA opiekującej się stroną o malarzu: https://jozefczapski.pl/. Portal prowadzi Elżbieta Skoczek, a jej zainteresowanie wzbudziły poematy i ekfrazy autorki w cyklu paryskich liryków W znikającym ogrodzie (2023), a także interpretacje dzieł plastycznych zawarte w wierszach i esejach (Niedosyt poznawania, 2018; Chłodne strugi, 2025), m.in. o obrazie Artura Majki „Szare miasto”, który maluje Paryż, ukazując zderzenie człowieka z przestrzenią coraz bardziej ograniczającą. Ten właśnie artysta opracował graficznie zarówno wydanie książki Teresy Tomsi W jasności otwartego zdania, jak i poprzednio wydanego tomiku Pawła Huelle Obłoki jasne nad tobą w tej poetycko-plastycznej serii.
13 kwietnia 2026 roku spotkanie w Bibliotece Raczyńskich „Pamięć i wyobraźnia” oraz rozmowę z Teresą Tomsią prowadził prof. Tomasz Mizerkiewicz z UAM, pytania o mistrzów i nowe plany dołączała Irmina Kosmala, redaktorka gnieźnieńskiej „Kuźni Literackiej”, a przy fortepianie piosenki z tekstami poetki śpiewał Mariusz Matuszewski.
Autorka wspomniała o wierszu dla Czapskiego i planowanym wydaniu tomiku W jasności otwartego zdania, tymczasem okazało się, że w Krakowie szybko wydano książkę i już dotarła do Poznania. Wiersz Teresy Tomsi Czerwona magia – Ghelderode, Czapski jest jednym z wielu odsłon pamięci o wybitnej postaci polskiej kultury na emigracji. W metaforach, dedykacjach, cytatach autorka przywołuje myśli i sylwetki artystów, pisarzy, redaktorów z dawnych lat i obecnie skupionych wokół idei pallotyńskiego Centrum Dialogu stworzonego przez ks. Józefa Sadzika. Było to miejsce, gdzie na dyskusyjnych wieczorach malarz bywał gościem wraz z autorami „Kultury” i brał udział w ówczesnym życiu intelektualnym środowiska. Tomsia przywołuje w strofach konteksty historyczne:
w pełne niepokoju dni mroźnego grudnia
tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego roku
stoczniowcy gdańscy żądali wolności i chleba
gdy w warszawskim Teatrze Dramatycznym
odbyła się premiera Czerwonej magii –
maski opadły – za żelazną kurtyną magia
socjalizmu tężała na twarzach aktorów
kłuła ich w oczy na murach stoczni –
trudno byłoby nie splunąć na to wszystko
co nazywano wspólnym dobrobytem
a okazało się utopią skradzioną wolnością
zmieszaną z zastygłą gwiazdą krwi –
Nowe wiersze Teresy Tomsi ukazują się w kontekście 25-letniej współpracy poetki z portalem „Recogito” działającym w Domu Pallotynów przy rue Surouf oraz w 45-lecie jej debiutu książkowego (Czarne wino, 1981). Tylko w Poznaniu w kilku wydawnictwach autorka wydała 11 książek, m.in. wybór wierszy W cieniu przelotnego trwania (WBPiCAK, 2021). Ostatnio w Kanadzie ukazała się antologia 150 Poems from Poland (2025), gdzie wśród 10 zaprezentowanych autorów (Krzysztof Koehler, Wojciech Kass, Michał Zabłocki i in.) są również 2 poetki: Adriana Szymańska i Teresa Tomsia.
Podziwiając Mistrzów, przypominając ich dzieła, każdy twórca idzie odrębną drogą, starając się być wiernym prawdzie historii i konsekwentnym w artystycznych wyborach. Gdy podejmujemy dialog przy stole słowa, otwarci na odmienne spojrzenie, wersy stają się zaczynem rozmowy o przeszłości i o tym, co jest – wnikamy w nie z próbą zrozumienia drugiego człowieka, jego żarliwości i pasji tworzenia, wrażliwości, z jaką Józef Czapski objaśniał skomplikowaną europejską historię. Poetka opowiada w wierszu historię spotkania artystów i ukazuje źródła inspiracji:
Józef Czapski doświadczył na własnej skórze
sowieckiego teatru absurdu i tragedii burzącej
równowagę świata – w scenie z Magie rouge
na paryskich deskach Théătre du Quartier Latin
w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym szóstym
ujrzał prześmiewcze odbicie zła
pytał Jerzego Giedroycia czy dialog „Kultury”
przetrwa w grotesce jaką jest Europa
bez kresowych granic
kiedy artysta pragnie ratować na płótnie
choćby jedno życie – wybiera kobietę
Czapski maluje** aktorkę z belgijskiej
sztuki Magie rouge – w tle kompozycji
ukrywa ciemną twarz niegodnego starca
by nie dotknął jej podłym spojrzeniem
niech stoi zwrócona twarzą ku nam
na zawsze piękna – w żółtym szalu
misternie utkanym zarzuconym na głowę
z rudym rozplecionym warkoczem
jak struga płynąca prosto z serca
na czarną żałobną suknię
Eugeniusz TOMAN
Eugeniusz Toman – dziennikarz, lotnik, autor prozy: Podniebni żołnierze (2015), Boski Order (2020), Śmiercionośne skrzydła (2020), Alarm pod gwiazdami (2021), Odlecieli z „Gniazda Orląt” (2025) oraz tomiku wierszy Samotny lot (2020). Jego wiersze znajdują się w almanachu polsko-ukraińskim Czas pojąć ten świat – czas ukoić ból (2024). Publikował na łamach pism internetowych: „Latarnia Morska”, „Kuźnia Literacka”, „Recogito”, „Protokół Kulturalny”. Mieszka w Poznaniu.
Recogito, rok XXVII, kwiecień 2026